مهندسی ایمنی و بهداشت شغلی

مدتی این مثنوی تاخیر شد...

چند روز پیش از قول یکی از دوستان خبر مهندسی شدن رشته بهداشت حرفه ای را شنیدم... ضمن اینکه خبر بسیار خوبی بود یاد چندین سال پیش افتادم... روزهایی در سالهای دهه ۶٠ که رشته بهداشت حرفه ای فقط در دانشگاههای سه گانه تهران یافت می شد و یادم هست که آنروزها یکی از محورهای بحث دانشجویی مهندسی شدن این رشته بود. دانشجویان آن زمان حتی تا مرحله تهیه طومار و جمع کردن امضا نیز پیش رفتند، ولی افسوس که همواره پشتوانه های علمی دانشگاهی ما خود بر این باور نبودند!!  و در همان حال و چند سال بعد این رشته بهداشت محیط بود که بواسطه نفوذ دست اندرکارانش به این افتخار عظیم!! نائل آمد. ما آنروزها فکر نمی کردیم که بعد از حدود بیست سال مسئولین امر به یکی از بدیهی ترین مسائل واقف شوند و این کشف جدید!! را با افتخار در بخشنامه های خود ذکر کنند!!..

البته فارغ التحصیلان این رشته در گذشته از باب نداشتن پسوند مهندسی از نظر مادی و حقوقی متضرر می شدند ولیکن همواره بواسطه وارد شدن آنها در مقوله های مهندسی در صنایع و کارخانجات مهندس خطاب می شده اند که از این حیث بخشنامه جدید حس جدیدی را به  این دوستان منتقل نمی کند...ولی شاید رویکرد جدید بتواند افراد مستعد، با پتانسیل بالا و با هوش را به بدنه کارشناسی و مدیریتی بهداشت حرفه ای کشور تزریق نماید... 

v      توجه و اهمیت به بهداشت حرفه ای:

 در نسخه جدید OHSAS  برخلاف نسخه 1999 توجه بیشتری معطوف به مقوله بهداشت حرفه ای شده است. بطوریکه در مورد اقداماتی چون بررسی آلاینده های محیط کار، وضعیت تندرستی کارگران، معاینات دوره ای و پایش بیماریهای شغلی بخصوص در بند پایش و اندازه گیری تاکید شده است. 

v      رویداد محوری (Incident focus):

 تقریبا واضح است که سازمانها روش خاصی برای ثبت، گزارش دهی، بررسی و تجزیه و تحلیل رخدادها و شبه حوادث موجود در سازمان ندارند. همانطور که می دانیم شبه حوادث و رخدادها 10 برابر بیش از حوتدث منجر به جراحت اتفاق می افتند. در این مورد سازمانها باید موارد زیر را رعایت کنند:

1)      روش خاصی جهت ثبت ، گزارش و تجزیه و تحلیل رخدادها تدوین گردد.

2)      ریشه های بروز این عدم انطباقها شناسایی شده و رفع گردند. در نتیجه این اقدام سازمان با حجم وسیعی از عدم انطباقها مواجه خواهد بود که نیازمند بررسی دقیق علل و عوامل بوجود آورنده آن خواهد بود. با این اوصاف مشی پیشگیرانه OHSAS بخوبی رعایت خواهد شد. 

v      طبقه بندی ریسکها و تصمیم گیری:

 در نسخه 2007 تاکید ویژه ای روی ریسکهای قابل پذیرش شده است. در نسخه 1999 از واژه ریسکهای قابل تحمل برای بیان ریسکهایی بهره گرفته می شد که از نظر سازمان در حد قابل تحملی کاهش یافته اند. تفاوت میان لفظ Acceptable  و Tolerable در این است که مبنای تحمل در سازمانها تبدیل به واژه ای سلیقه ای شده و هر سازمانی بنا بر انتظارات خود از سیستم و سطح قابلیت خود حدودی را بعنوان سطح قابل تحمل تعیین می نماید. در نتیجه سازمانها در ارزیابیهای ریسک خود حدود خاصی را تعیین و مبنای تصمیم گیریهای خود را سلیقه ای لحاظ می نمودند که فاقد توجیه علمی بود. با اعمال اینگونه سلیقه ها و جداول طراحی شده ، ریسکهای غیر قابل پذیرش به ریسکهای قابل تحمل بدل می شود. بدینگونه در نسخه 2007 بایستی ریسکهای مورد قبول و پذیرش لزوما بر طبق اصول منطقی از حیطه ریسکهای با برنامه کنترلی حذف گردند.

محورهای اجرایی در استقرار بهینه OHSAS 18001:2007 :

آنچه سازمانها باید در جهت حرکت بسمت استقرار سیستم OHSAS مطابق با تاکیدات نسخه جدید 2007 بانجام برسانند را بطور خلاصه می توان در محورهای زیر اشاره کرد:

1)      ایجاد ساختاری که در آن بخش ایمنی و بهداشت حرفه ای همراه با نیروهای کارامد و متخصص بعنوان موتور محرکه و مغز سیستم عمل کنند.

2)      جمع آوری کلیه الزامات قانونی قابل کاربرد در سازمان

3)       تعریف دقیق اقدامات کنترلی مناسب مطابق با الگوی مهندسی ایمنی مورد اشاره OHSAS)     

۴)  اعمال اقدامات کنترلی در جداول زمانی مشخص در قالب برنامه های ضربتی، کوتاه مدت و بلند مدت مطابق با جدول تصمیم گیری سطح ریسک

5)      پایش اقدامات کنترلی بصورت بررسی میزان اثربخشی اقدامات و ارزیابی ریسک مجدد

6)      تعریف اقدامات کنترلی جدید بر طبق بررسیهای اثربخشی

7)      بازرسیهای منظم و دقیق ایمنی و بهداشت حرفه ای از محیطهای کار و تهیه گزارشات از عدم انطباقها

8)      استخراج رویدادها، عدم انطباقها و مشکلات ایمنی و بهداشتی مشاهده شده

9)      ثبت اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه مرتبط با عدم انطباقها و کنترل اثربخشی آنها

10)   ثبت، گزارش دهی و تجزیه و تحلیل کلیه رویدادهای (Incidents) سازمان

11)   انجام معاینات بهداشتی پرسنل سازمان و ثبت و گزارش و تجزیه و تحلیل نتایج

12)   تدوین نیازهای آموزشی پرسنل منطبق بر ارزیابیهای ایمنی و بهداشتی شغلی

13)   اندازه گیری عوامل زیان آور محیط کار، استخراج عدم انطباقها و ارائه اقدامات کنترلی موثر

در نسخه 2007 استاندارد تعاریفی گنجانیده شده و همچنین الزاماتی اضافه شده است که شکل و ساختار واحدهای ایمنی و بهداشت سازمانها را دچار تغییر و دگرگونی خواهد کرد. مطابق بند 1-4-4 مدیریت ارشد سازمان باید اطمینان حاصل نماید که منابع مورد نیاز( نیروی انسانی، مهارتهای تخصصی، زیر ساختهای سازمانی، فن آوری و منابع مالی) برای ایجاد، پیاده سازی، نگهداری و بهبود سیستم در دسترس قرار دارد.معضلات موجود در واحدهای ایمنی و بهداشت سازمانها که بدنبال استقرار OHSAS بوده و هستند شامل موارد زیر است:

۱)      عدم تخصیص منابع مالی کافی جهت اقدامات کنترلی مورد لزوم

2)      عدم وجود متخصصین ماهر ایمنی و بهداشت حرفه ای در واحدایمنی و بهداشت

3)      عدم اتصال صحیح واحد ایمنی و بهداشت و اقدامات آن به سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی

بطور حتم سازمانهایی که از نیروهای متخصص و کارامد در این زمینه استفاده کنند قادر خواهند بود مغز متفکر سیستم را به بهترین وجه فعال نموده و ارتباط مناسبی با دیگر اجزای سیستم برقرار نمایند. با توجه به نیاز سیستم به برنامه ریزی کارشناسی و اجرای برنامه های تخصصی در حوزه ایمنی و بهداشت حرفه ای بطور حتم داشتن کادر متخصص و صاحب فکر می تواند سیستم را به بهترین وجه مستقر نماید.در زیر با بیان برخی تغییرات مهم بوجود آمده در نسخه جدید به ارائه راهکارهای اجرایی می پردازیم:

v      نتیجه گرایی(Result Focus)  بحث نتیجه گرا بودن بیشتر در اقدامات کنترلی مطرح است، آنجایی که عمده اقداماتی که تحت عنوان کنترل ریسک در سازمانها انجام می شود نتیجه گرا نیست و اقداماتی سطحی و فاقد اثر بخشی بنظر می رسد. در شناسایی و ارزیابی ریسکهای ایمنی و بهداشت حرفه ای بطور معمول اقدامات کنترلی مرتبط با ریسکهای بحرانی بطور سطحی انتخاب شده و ریشه ای نیستند.

بعنوان مثال در بیان خطری مانند پارگی سیم بکسل و سقوط بار بر روی کارگران، اقدامات ریشه ای و اساسی مانند بازرسیهای روزانه از سیمها، تهیه شناسنامه ایمنی بالابر، گواهینامه های ایمنی، تهیه سیمها و قلابهای با کیفیت و تست شده نادیده گرفته می شود و استفاده از کلاه ایمنی و یا آموزش ایمنی بعنوان راهکارهای کنترلی در نظر گرفته می شود.

این نوع اقدامات صرف نظر از جنبه وجوبی آن کفایت لازم را برای پیشگیری از حوادث نداشته و اساسا نقش پیشگیرانه ای را ایفا نمی کند.در بند 1-3-4 نسخه جدید استاندارد بر اعمال کنترلها بصورت اولویت بندی شده تاکید شده است. بر این اساس مراحل زیر بترتیب برای کنترلها بایستی در نظر گرفته شود:

الف) حذف خطر

ب) جایگزینی

پ) کنترلهای مهندسی

ت) علامت گذاری، هشدارها و کنترلهای اداری

ث) تجهیزات حفاظت فردی

سازمانها جهت براورده کردن این الزامات باید اقدامات زیر را بانجام برسانند:

۱)      شناسایی و ارزیابی ریسکها بروشی انجام پذیرد که حالات مختلف بروز خطر بخوبی تعیین و محاسبه گردد.

2)      در تیم تخصصی ایجاد شده باید از متخصصین بهداشت حرفه ای و ایمنی بهره گرفت تا اقدامات ریشه ای مناسب را تدوین و بر اساس الگوی موجود از اساسی ترین روشها شروع کنند.

3)      میزان اثربخشی اقدامات کنترلی (مطابق بند 1-5-4) در نسخه جدید باید پایش شود. این بدان معناست که سازمان باید ضمن تدوین کنترلهای اصولی ، اثربخش بودن آنها را نیز بروش خاصی پایش نماید.

سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی(OHSAS 18001:2007) تغییرات  بوجود آمده در نسخه جدید(1) 

ایرج اعلایی

هرساله 2/2 میلیون نفر در جهان بدلیل ابتلا به بیماریهای شغلی و حوادث ناشی از کار جان حود را از دست می دهند و تلاش سازمانها برای افزایش بهره وری، افزایش راندمان تولید و صیانت از سلامت نیروی کار روزبروز شتاب بیشتری می یابد. بدون شک علاقه و تمایل سازمانها در سالهای اخیر برای استقرار سیستمهای مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی ناشی از نیاز آنها به داشتن کارگران سالم، خرسند و با کارایی بالا و همچنین رویگردانی از رویه های کهنه و رو به افول مدیریتی ایمنی در سازمانها بوده است. با پیدایش سیستمهای مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی نظیر  OHSASو   HSEتفکر حفظ نیروی انسانی بعنوان محور توسعه پایدار نهادینه شد. به جرات می توان گفت که تفکر سنتی کفایت وجود بخشهای ایمنی و بهداشت در سازمانها رفته رفته جای خود را به نگرش سیستمی ایمنی و بهداشت می دهد و این پدیده خجسته در آینده تاثیرات مثبت خود را بیش از پیش بر جای خواهد گذاشت. در نسخه سال 2007 سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلیOHSAS  نسبت به نسخه 1999 که در بسیاری از سازمانها مستقر شده است تغییراتی مشاهده می شود و محور این تغییرات تاکید بر نتیجه بخش بودن اقدامات ایمنی و بهداشتی است که بلحاظ ساختاری سازمانها را به برآورده ساختن وجهی از الزامات که آنها را در بهبود هرچه بهتر و موثرتر محیطهای کاری رهنمون می سازد. 

 خلاصه تغییرات:  

همانطوریکه اشاره شد در نسخه 2007 تغییراتی بوجود آمده است که بطور خلاصه و اجمالی شامل موارد زیر است:

1) سازگاری بیشتر با استانداردهای ISO 14001   وISO 9001

۲) افزایش سهم توجه به OHSAS در سیستم مدیریت یکپارچه

۳)  توجه و تاکید بیشتر بر نتیجه بخش بودن اقدامات کنترلی در چارچوب فعالیتهای ایمنی و بهداشتی

4) توجه و اهمیت بیشتر بر وجه بهداشت حرفه ای استاندارد

5)  جایگزینی واژه رویداد(Incident)  بجای واژه حادثه (Accident)

۶) تاکید ویژه بر رفتار و تغییرات رفتاری در مقوله ایمنی و بهداشت

7) تاکید بر سلسله مراتب کنترل خطرات محیط کار و رعایت اولویتهای کنترلی

8) بیشتر و بهتر دیده شدن مدیریت تغییر

9) افزودن بند ارزیابی تطابق مانندISO 14001

۱۰)تاکید بر مشاوره و مشارکت

11) بررسی رخدادها(Investigation of Incidents)

۱۲) تغییر مفهوم ریسک قابل تحمل (Tolerable Risk) به ریسک قابل قبول(cceptable Risk) 

۱۳) تمرکز بر روی شناسایی و ارزیابی خطرات و ریسکهای مرتبط با فرد بجای تجهیزات و اموال 

بنام آنکه جان را فکرت آموخت

دوستان عزیز

بزودی این وبلاگ پذیرای نقطه نظرات علمی شما و مقالات شما در کلیه زمینه های مرتبط با مهندسی ایمنی و بهداشت حرفه ای خواهد بود.

ایرج اعلایی